Het plein klinkt als bussen en een fontein. Dan draai je naar de noordkant en staat daar een gebeeldhouwde stenen gevel die niet bij het verkeer ervoor lijkt te horen: een hoog manuelijns scherm, bleek geschrobd, met een deuropening eronder. Duw de deur open en het lawaai stopt. Binnen is een lang gewelfd schip met twee koninklijke graftomben aan weerszijden van het altaar. De eerste twee koningen van Portugal liggen in die ruimte en je hebt niet betaald om binnen te komen.
Dit is Praça 8 de Maio, het hoofd van de Baixa. Het Mosteiro de Santa Cruz werd in 1131 gesticht door aartsdiaken D. Telo en zijn metgezellen volgens de augustijnenregel; de aangrenzende kerk São João de Santa Cruz werd in 1530 voltooid onder koning Johan III. Het hele complex werd in oktober 1921 tot nationaal monument verklaard. Beschouw dit als een monumentenplein dat toevallig cafés heeft, niet als een wijk met een monument erin.
Het pantheon aan het plein
Santa Cruz herbergt de graftomben van Afonso Henriques en Sancho I, de eerste twee koningen van Portugal, wat het letterlijk tot een nationaal pantheon maakt. Ze staan verhoogd aan weerszijden van het hoogaltaar in het schip, en het schip kost niets.
Het ticket van €5,00 geeft toegang tot wat de meeste bezoekers voorbijlopen: de kloostergang, de sacristie en het hoogkoor. Groepstarieven beginnen bij €3,50 per persoon voor twaalf of meer, en schoolgroepen betalen €2,00 per leerling. De gepubliceerde openingstijden zijn maandag tot zaterdag 09:30-16:30 en zondag 13:00-17:00.
Vijftien minuten in het gratis schip is een redelijk bezoek. Een uur met het betaalde ticket is een beter bezoek, en het volledige verhaal staat op de pagina over het klooster Santa Cruz.
Een blok oostwaarts, bij de Rua Olímpio Nicolau Rui Fernandes, staat de Jardim da Manga: de bewaard gebleven constructie van fontein en paviljoen uit de oude kloostertuin, nu met een restaurant in hetzelfde adresboek. Het is een omweg van vijf minuten vanaf het plein en bijna niemand maakt hem.
Bekijk de gevel voordat je naar binnen gaat. Wat naar het plein kijkt is een manuelijns scherm uit de zestiende eeuw, aangebracht op een veel oudere kerk, en de naden zijn zichtbaar als je weet waar je moet kijken: dit gebouw werd door de Portugese kroon verbouwd op het hoogtepunt van haar rijkdom, op een fundering uit de eeuw waarin Portugal werd uitgevonden. De twee koninklijke graftomben binnen maakten deel uit van hetzelfde programma: een dynastie die de laatste rustplaats van haar stichters herbouwt.
Het café in de kerk
Aan de oostkant van het plein bevindt Café Santa Cruz zich in de voormalige kerk São João de Santa Cruz, onderdeel van hetzelfde kloostercomplex. De korte versie die je elders leest, een café in een ontwijde kerk, klopt en is slecht onvolledig.
De kerk werd in 1834 ontwijd, toen de religieuze orden na de Liberale Revolutie werden verdreven. Daarna had ze bijna een eeuw lang uiteenlopend commercieel gebruik. De architect Jaime Inácio dos Santos presenteerde in februari 1921 verbouwingsplannen, het gebouw werd in oktober van dat jaar beschermd, en het café opende in 1923. Er zit een kloof van negenentachtig jaar tussen de ontwijding en de eerste koffie, en de meeste artikelen drukken die in elkaar.
Sinds 2015 is het café het hoofdkwartier van de Portugese Vereniging van Historische Cafés. Het heeft gratis fado de Coimbra om 18:00 en 22:00 dagelijks, zonder sessie van 22:00 op zondag. De eigen openingstijden zijn nergens gepubliceerd waar we op vertrouwen, ook niet op de eigen site, dus plan er geen krap schema omheen.
Binnen zijn de gedocumenteerde elementen het noemen waard: glas-in-lood van de gebroeders Almeida en Afonso Pessoa, smeedijzeren kroonluchters van António Maria da Conceição, en originele inrichting met marmeren tafelbladen en leren stoelen. Het huissnoepje is de Crúzio, gemaakt volgens een recept van zoet ei en geroosterde amandel en in 2012 bedacht als knipoog naar het kloostererfgoed, de eigen duiding van het café over die link en niet die van een historicus.
Rua da Sofia, de andere helft van de UNESCO-status
Vanaf het plein loopt naar het noorden de Rua da Sofia, en dat is het deel van de werelderfgoedstatus van Coimbra dat bezoekers overslaan. De lijst van 2013 heet niet voor niets University of Coimbra - Alta and Sofia: deze straat werd aangelegd als de collegewijk van de universiteit uit de zestiende eeuw, en de colleges staan er nog steeds langs.
Ze doet niet mee aan het spektakel. Het is een gewone straat met verkeer, winkelpuien en een rij zeer grote religieuze gevels ingebouwd in gewone huizenblokken. Dat is er juist het interessante aan. Loop vijf minuten omhoog en vijf minuten terug voordat je besluit dat het niets is.
Het is ook een etensstraat met eigen adressen, waaronder Restaurante Cova Funda aan de Rua da Sofia 117. Als de straatjes van de Baixa op vrijdag vol zijn, loop dan noordwaarts in plaats van zuidwaarts.
Zo gebruik je het plein
Praktische eerlijkheid: Santa Cruz is geen plek om te overnachten. Geen enkele betrouwbare bron beschrijft het als woonwijk met eigen karakter, uitgaansleven of hotelaanbod, en wij hebben er geen gevonden. Het heeft geen accommodatievermeldingen in deze gids en dat is geen vergissing.
Wat het wel is, is een scharnier. Het ligt aan de top van de winkelstraat van de Baixa, tien vlakke minuten van Largo da Portagem en de rivier, en de trappenklim naar de Alta begint een paar straten zuidelijk onder de Arco de Almedina.
Het beste gebruik ervan is als boekensteun. Doe de heuvel 's ochtends, kom naar beneden en geef het plein de late namiddag: gratis schip, betaalde kloostergang, een tafel buiten bij het café en de fado van 18:00 zonder ticket. Die volgorde is de goedkoopste goede avond in Coimbra.
Voor de combinatie van heuvel en plein als één wandelroute volg je de afdaling van de Alta naar de Baixa, die eindigt binnen zicht van deze gevel.
